BON

Zazwyczaj, gdy mowa o religii tybetańskiej, myśli się natychmiast o pewnej formie buddyzmu. Niemniej jednak nie wszyscy Tybetańczycy uważają się za buddystów; wielu z nich praktykuje to, co przyjęło się nazywać religią bon, a sami nazywają się bonpami.

Bon jest zwykle uważany za zbiór wierzeń przedbuddyjskich Tybetańczyków. Inkorporował on rozległy zestaw praktyk rytualnych dotyczących zarówno egzorycyzmów, wróżbiarstwa, uśmierzania gniewu straszliwych bóstw, jak i złożonych nauk prowadzących jednostkę do pełnej realizacji duchowej. To stawia Bon pośród wielkich systemów mistyczno-filozoficznych świata, mimo stosunkowo niewielkiej liczby wyznawców.

Bonpowie dzielą z buddystami pewne fundamentalne zasady doktrynalne, takie jak koncepcje „nietrwałości”, „pustej natury świata fenomenalnego”, a także ideę stanu transcendentnego, „oświecenia”, osiąganego poprzez mistyczne doświadczenie uzyskane dzięki medytacji, praktykom rytualnym i nauce. Bonpowie nie uznają jednak autorytetu buddy Siakjamuniego, postaci historycznej narodzonej dwa i pół tysiąca lat temu, której zawdzięczamy nauki buddyzmu. Przypisują oni swoją doktrynę Tönpa Szenrabowi (Mistrzowi Szenrabowi), postaci quasi-mitycznej, która według nich jest prawdziwym „buddhą”, czyli „Oświeconym”.

To właśnie on, przybywszy z regionu zwanego Tazig (sTag-gzig) – mającego znajdować się na zachód od Tybetu – przyniósł Bon do kraju Zhang-zhung, który obejmował północno-zachodni Tybet i region góry Kajlas. Stamtąd doktryna została przekazana do Tybetu, a święte księgi, spisane w języku zhang-zhung, zostały przetłumaczone na tybetański. Najstarsze historyczne dokumenty Bon datuje się na X i XI wiek, a tradycja ustna sięga epoki znacznie wcześniejszej, lecz reforma, która miała miejsce w XIV wieku, umieściła Bon w głównych nurtach buddyzmu tybetańskiego.

Bonpowie zachowali wyraźnie odrębną tożsamość wewnątrz społeczeństwa; zachowują silne poczucie niezależności i stanowią odrębną grupę, która odegrała ważną rolę w historii Tybetu. Przez wieki potrafili przyjmować nowe wpływy, nie odrzucając przy tym dawnych tradycji i to właśnie ta otwartość umysłu przyczyniła się, między innymi, do nadania ich religii integrującego charakteru. Ich roszczenia, jako jedynych przedstawicieli wierzeń przedbuddyjskich, zrodziły znaczną opozycję, gdy buddyści chcieli ustanowić nową religię. Duża część tej opozycji miała charakter zarówno religijny, jak i polityczny w nowoczesnym tego słowa znaczeniu, chociaż Tybetańczycy nie zawsze wyraźnie rozdzielali te dwa pojęcia.

Do niedawna Bonpowie byli postrzegani z nieufnością przez innych Tybetańczyków i często przedstawiani w fałszywym świetle. Inni, w tym ludzie Zachodu, a także Chińczycy, mieli tendencję do postrzegania ich jako jednolitej grupy, ignorując fakt, że istniały i nadal istnieją wśród nich grupy, które – mimo wspólnej kultury i posługiwania się pokrewnymi dialektami – powołują się na różne postawy i przynależności.

Do 1959 roku Bonpowie zajmowali dużą część Tybetu, szczególnie na południowym zachodzie i wschodzie, w Amdo, które dziś znajduje się poza Tybetańskim Regionem Autonomicznym administrowanym przez Chiny. Ich wierzenia i postawy przetrwały do dziś, nawet jeśli przystosowały się do nowych okoliczności na wygnaniu.

Około stu rodzin pochodzących głównie ze wschodniego Tybetu osiedliło się w latach sześćdziesiątych w Himalajach, w północno-zachodnich Indiach. Ta społeczność posiada centrum monastyczne, które zaspokaja religijne potrzeby świeckich, wykonując wszystkie rytuały związane z życiem codziennym, odtwarzając w ten sposób relacje, jakie istniały w każdej tybetańskiej wiosce i klasztorze. To dzięki wysiłkom opata Sangye Tenzin Jongdonga, wybranego w 1969 roku na głowę klasztoru i postaci centralnej dla dzisiejszych Bonpów, jesteśmy świadkami odrodzenia tych tradycji. Centrum to przyciąga dużą liczbę mnichów z regionów przygranicznych Nepalu, pragnących uczyć się nauk Bon i podjąć praktyki ceremonialne, które niemal zanikły w ich krajach. Osobiste zaangażowanie opata w śpiew, muzykę i tańce rytualne oraz współpraca, bez zastrzeżeń, jaką nam zaoferował, pozwoliły na zebranie w zadowalających warunkach technicznych reprezentatywnych przykładów muzycznej tradycji Bon, co bez jego wsparcia byłoby niemożliwe.

Niniejsze nagrania, zrealizowane podczas misji w marcu 1981 r. i kwietniu 1983 r., oferują wybór mający na celu zilustrowanie różnych form aktywności religijnej Bonpów poprzez ich śpiew i psalmodie. Przyczyniają się one do poznania muzycznych aspektów tradycji rytualnej, która pozostaje nieznana światu zachodniemu i mało znana samym Tybetańczykom; tradycji, która jest jednak reprezentatywna dla rdzennych komponentów religii tybetańskiej.